Promieniowanie elektromagnetyczne a zdrowie – część 3 – elektrowrażliwość

ELEKTROWRAŻLIWOŚĆ – OBJAWY, MOŻLIWE MECHANIZMY I SPOSOBY OGRANICZANIA EKSPOZYCJI NA PROMIENIOWANIE ELEKTROMAGNETYCZNE

Elektrowrażliwość, określana również jako nadwrażliwość elektromagnetyczna (EHS, electromagnetic hypersensitivity), to zjawisko, w którym u części osób pojawiają się różnego rodzaju dolegliwości przypisywane ekspozycji na sztuczne pola elektromagnetyczne, m.in. pochodzące z telefonów komórkowych, Wi-Fi, stacji bazowych czy innych urządzeń bezprzewodowych. Nie jest ona obecnie uznawana za jedną, łatwą do zdefiniowania jednostkę chorobową, ponieważ nie ma zamkniętego katalogu charakterystycznych objawów. Ich rodzaj, nasilenie i częstotliwość mogą być bardzo różne u poszczególnych osób i zmieniać się w czasie.

JAKIE OBJAWY MOGĄ TOWARZYSZYĆ ELEKTROWRAŻLIWOŚCI?

Do najczęściej wymienianych należą zmęczenie, zaburzenia snu i bóle głowy, w tym migreny. Możliwe są również:

• zawroty i bóle głowy,
• problemy z koncentracją i pamięcią,
• drażliwość i wahania nastroju,
• nadwrażliwość na światło i dźwięki,
• mrowienie i drętwienie,
• zaburzenia widzenia i słuchu, w tym szumy uszne,
• problemy skórne,
• zaburzenia żołądkowo-jelitowe,
• kołatanie serca i inne zaburzenia układu krążenia,
• dolegliwości mięśniowe i stawowe,
• zaburzenia oddychania,
• obniżenie ogólnej kondycji organizmu.

Tak szeroki zakres objawów jest jednym z powodów, dla których trudno jednoznacznie określić, czym jest EHS i w jaki sposób je diagnozować. Podobne dolegliwości mogą mieć przecież wiele innych przyczyn.

ELEKTROWRAŻLIWOŚĆ A INDYWIDUALNA PODATNOŚĆ ORGANIZMU

W prezentacji zwrócono uwagę na możliwość istnienia różnic w indywidualnej podatności na oddziaływanie promieniowania elektromagnetycznego. Wśród potencjalnych markerów wymieniono m.in. podwyższony poziom histaminy, zaburzenia bariery krew–mózg, obecność przeciwciał przeciwko mielinie, obniżone stężenie melatoniny oraz nasilony stres oksydacyjny.

Jednym z omawianych mechanizmów jest właśnie stres oksydacyjny i nitrozacyjny, czyli nadmierne powstawanie reaktywnych form tlenu i azotu. Zjawiska te mogą prowadzić do uszkodzeń struktur komórkowych i zaburzeń prawidłowego funkcjonowania organizmu.

ODLEGŁOŚĆ OD ŹRÓDŁA PROMIENIOWANIA A WYSTĘPOWANIE OBJAWÓW

W materiale przywołano również wyniki badań epidemiologicznych dotyczących osób mieszkających w pobliżu stacji bazowych telefonii komórkowej. W jednym z omawianych badań analizowano osoby mieszkające w promieniu do 300 metrów od stacji bazowej. Wraz ze zmniejszaniem się odległości od źródła obserwowano większą częstość zgłaszanych dolegliwości, takich jak zmęczenie, zaburzenia snu, bóle głowy, problemy z koncentracją, zaburzenia pamięci czy drażliwość.

Warto jednak pamiętać, że sama odległość od źródła nie jest jedyną miarą ekspozycji. Znaczenie mają również rodzaj źródła, jego moc, częstotliwość, czas ekspozycji oraz indywidualne warunki środowiskowe.

CZY MOŻNA WSPIERAĆ ORGANIZM?

W prezentacji podkreślono, że niezależnie od dyskusji dotyczącej mechanizmów elektrowrażliwości warto dbać o czynniki, które wspierają prawidłowe funkcjonowanie organizmu i jego zdolność do utrzymywania homeostazy.

Wśród nich wymieniono przede wszystkim:

• dobrze zbilansowaną dietę, bogatą w naturalne pokarmy i antyoksydanty,
• odpowiednią długość i regularność snu,
• codzienną ekspozycję na naturalne światło,
• ruch i aktywność na świeżym powietrzu,
• kontakt z przyrodą i zwierzętami,
• ograniczanie zbędnej ekspozycji na substancje chemiczne zawarte w kosmetykach i środkach czystości,
• unikanie nadmiernego przegrzewania pomieszczeń,
• dbanie o dobrostan psychiczny i relacje z innymi ludźmi.

Nie należy traktować tych działań jako „antidotum” na promieniowanie elektromagnetyczne. Mogą one natomiast stanowić element ogólnej troski o zdrowie i wspierać prawidłowe funkcjonowanie organizmu.

ZMĘCZENIE, BEZSENNOŚĆ I BÓL GŁOWY

Szczególną uwagę poświęcono trzem często zgłaszanym problemom: przewlekłemu zmęczeniu, bezsenności i bólom głowy.

W przedstawianym modelu przewlekłe zmęczenie wiązane jest m.in. z możliwym wpływem PEM na funkcjonowanie komórek i produkcję ATP – podstawowego nośnika energii w organizmie. Z kolei zaburzenia snu mogą być związane z oddziaływaniem na wydzielanie melatoniny, która odgrywa istotną rolę w regulacji rytmu dobowego i regeneracji.

W przypadku bólów głowy sytuacja jest bardziej złożona. Migrena jest bowiem dolegliwością wieloczynnikową, na którą mogą wpływać m.in. dieta, sen, stres, substancje chemiczne, zapachy oraz inne czynniki środowiskowe. W materiale przedstawiono również osobiste obserwacje dotyczące nasilania się migreny podczas korzystania z telefonu komórkowego, przebywania w miejscach o dużej liczbie urządzeń bezprzewodowych czy podczas długich podróży samochodem.

ELEKTROWRAŻLIWOŚĆ A BORELIOZA – PODOBIEŃSTWO OBJAWÓW

Ciekawym zagadnieniem jest podobieństwo części objawów przypisywanych elektrowrażliwości do objawów występujących w boreliozie. W obu przypadkach mogą pojawiać się m.in. zmęczenie, bóle głowy, zaburzenia koncentracji, problemy ze snem, bóle mięśni i stawów, mrowienie, zaburzenia równowagi czy wahania nastroju.

Nie oznacza to oczywiście, że EHS i borelioza są tym samym zjawiskiem. Pokazuje jednak, jak trudne może być ustalenie przyczyny niespecyficznych dolegliwości. Dlatego przy podejrzeniu konkretnej choroby konieczna jest odpowiednia diagnostyka medyczna, a ograniczanie ekspozycji na PEM nie powinno zastępować konsultacji lekarskiej.

ELEKTROWRAŻLIWOŚĆ – RYZYKO, A NIE ZJAWISKO ZERO-JEDYNKOWE

Ważnym wnioskiem prezentacji jest podkreślenie, że wpływ promieniowania elektromagnetycznego na zdrowie należy rozpatrywać w kategoriach ryzyka i prawdopodobieństwa, a nie prostego schematu „promieniowanie powoduje konkretną chorobę”.

Wiele współczesnych dolegliwości ma charakter wieloczynnikowy. Na zdrowie człowieka jednocześnie oddziałują dieta, sen, aktywność fizyczna, stres, środowisko chemiczne, światło, jakość powietrza, relacje społeczne oraz wiele innych elementów. Promieniowanie elektromagnetyczne może być rozpatrywane jako jeden z czynników środowiskowych, którego ekspozycję można w pewnym zakresie ograniczać.

EKSTREMALNA ELEKTROWRAŻLIWOŚĆ

W końcowej części materiału przedstawiono również historie osób, u których nadwrażliwość na pola elektromagnetyczne ma wyjątkowo nasilony charakter i prowadzi do poważnych ograniczeń w codziennym funkcjonowaniu. Takie osoby mogą unikać nie tylko urządzeń bezprzewodowych, ale nawet niektórych urządzeń elektrycznych i zmuszone są ograniczać kontakty społeczne czy zmieniać miejsce zamieszkania.

Przypadki te pokazują, że niezależnie od trwającej debaty naukowej temat elektrowrażliwości warto traktować poważnie i analizować bez lekceważenia osób, które zgłaszają tego rodzaju dolegliwości.

Najważniejszy praktyczny wniosek: zamiast skupiać się na jednym potencjalnym czynniku, warto kompleksowo zadbać o środowisko życia i podstawowe czynniki zdrowia, a jednocześnie – jeśli istnieje taka możliwość – ograniczać niepotrzebną ekspozycję na sztuczne pola elektromagnetyczne. W przypadku utrzymujących się lub nasilonych objawów konieczna jest natomiast właściwa diagnostyka medyczna, ponieważ podobne symptomy mogą mieć wiele różnych przyczyn.